ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಅನನ್ಯವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಕರಾವಳಿ ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡಿನ ಉಸಿರಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರುವ ಈ ನೃತ್ಯ–ನಾಟಕ ರೂಪವು ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯ ಕಲೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಧರ್ಮ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಜೀವನದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಶತಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡಿರುವ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಮೌಖಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕ ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತ ಇಂದಿಗೂ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವ ಅಪರೂಪದ ಕಲಾರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊಸಕೊಪ್ಪ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿಯೂ ಯಕ್ಷಗಾನವು ದಶಕಗಳಿಂದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದೆ. ಹೊಸಕೊಪ್ಪ ಎಂಬುದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯಾದರೂ, ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೇರುಗಳು ಬಹಳ ಗಾಢವಾಗಿವೆ. ಕೃಷಿ ಆಧಾರಿತ ಸರಳ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಭಾವನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬದುಕು ಈ ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ. ಇಂತಹ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲೇ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕೇವಲ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಕಲೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯದೇ, ಜನರ ನಿತ್ಯ ಜೀವನದ ಭಾಗವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ.
ಹೊಲಗದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ದುಡಿಯುವ ರೈತ, ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುವ ಬಾಲಕ, ಮನೆಮಂದಿಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಹಿಳೆ ಎಲ್ಲರ ಬದುಕಿನಲ್ಲೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಅದು ಜನರ ಮಾತು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬದುಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜಾತ್ರೆ, ಹರಕೆ, ಉತ್ಸವಗಳು ಅಥವಾ ದೇವಾಲಯದ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ನಡೆಯುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಗ್ರಾಮವೇ ಒಂದು ಕಲಾರಂಗವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ರಾತ್ರಿ ಹೊತ್ತು ದೀಪಗಳ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ, ಚಂಡೆ–ಮದ್ದಳೆಯ ಗಂಭೀರ ನಾದದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೋಡಲು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಜನರು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮಕ್ಕಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲ, ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ, ಹಿರಿಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ ಇವೆಲ್ಲ ಒಂದಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಒಂದು ಜನೋತ್ಸವವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಿದ್ದೆಯನ್ನೂ ಮರೆತು ರಾತ್ರಿ ತುಂಬಾ ಕುಳಿತು ಪ್ರದರ್ಶನ ವೀಕ್ಷಿಸುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಜನರಿಗೆ ಹೊಸದಲ್ಲ.
ಹೊಸಕೊಪ್ಪದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಹಿಂದೆ ಹಲವು ತಲೆಮಾರಿನ ಶ್ರಮ, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆ ಅಡಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಬಂಗಾರಮ್ಮ ರಾಜು ನಾಯಕ ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ತಾತ–ಮುತ್ತಾತನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಮೂರು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಚಾರ ಅಥವಾ ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವುದು ಅವರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕುಟುಂಬದ ಆಶ್ರಯವೇ ಹೊಸಕೊಪ್ಪದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ನಿರಂತರತೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ರಾತ್ರಿ 9ಕ್ಕೆ ಆರಂಭವಾಗುವ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರದರ್ಶನವು ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದವರೆಗೂ ಗ್ರಾಮವನ್ನು ಕಲಾರಸದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಧುನಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಮಳೆ, ಚಳಿ, ಬಿಸಿಲನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೇ ತೆರೆದ ಆಕಾಶದ ಕೆಳಗೆ ರಾತ್ರಿ ತುಂಬಾ ಪ್ರದರ್ಶನ ನಡೆಸುತ್ತ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರು ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಯ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಹಣವನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸಿರುವುದು ಅವರ ಕಲಾಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.
ಗುರು–ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕ ಯಕ್ಷಗಾನದ ರೀತಿ ನೀತಿ, ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಶೈಲಿ, ನೃತ್ಯಚಲನಗಳು, ಸಂಭಾಷಣಾ ಕೌಶಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ಅರ್ಥ ಪೀಳಿಗೆಯಿಂದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಸಾಗಿವೆ. ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದರಿಂದ ಕಲಿತ ಪಾಠಗಳು ಕೇವಲ ಕಲೆಯಲ್ಲ; ಅವು ಶಿಸ್ತು, ಸಹನೆ, ಸಮಯಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಜೀವನಪಾಠಗಳಾಗಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಿಯುವ ಯುವಕರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುವುದರ ಜತೆಗೆ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಾದ ಭಾಗವತಿಕೆ, ಮದ್ದಳೆ, ಚಂಡೆ ಮತ್ತು ಭರ್ಜರಿ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು ಹೊಸಕೊಪ್ಪದ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಘನತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಪಾತ್ರಗಳ ಮುಖವರ್ಣ, ಕಿರೀಟ, ಆಭರಣಗಳು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ; ಅವು ಪಾತ್ರದ ಸ್ವಭಾವ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಕಲಾವಿದರು ವೇಷಧಾರಣೆ ಮಾಡಿದ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ವೈಯಕ್ತಿಕತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪಾತ್ರದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿಶೇಷತೆ. ಈ ಪರಿವರ್ತನೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೂ ಆ ಪಾತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಹೊಸಕೊಪ್ಪದ ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಪುರಾಣಾಧಾರಿತ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಚರಿತ್ರೆ, ಕೀಚಕ ವಧೆ, ಕರ್ಣ–ಅರ್ಜುನ ಯುದ್ಧ, ಸುಭದ್ರಾ ಕಲ್ಯಾಣ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಈ ಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಭಕ್ತಿ, ಅಹಂಕಾರ, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಳ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದ ದೋಷಗಳ ಮೇಲೆ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡುವ ಪರಂಪರೆಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯ ಕಲೆಯಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಿವಿನ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಿಯುವುದು ಕೇವಲ ಕಲಾಭ್ಯಾಸವಲ್ಲ, ಅದು ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರದ ಪಾಠವೂ ಹೌದು. ಬಾಲಕರಿಂದ ಯುವಕರವರೆಗೆ ಹಲವರು ಸಂಜೆ ವೇಳೆಗೆ ತಮ್ಮ ದಿನನಿತ್ಯದ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ತಾಲೀಮಿಗೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾತ್ರಿ ತಡವರೆಗೂ ನಡೆಯುವ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಸಹನೆ, ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಪಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಯುವಪೀಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೇರುಗಳಿಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ.
ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ತ್ವರಿತ ಮನರಂಜನೆ ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಪಾರಂಪರಿಕ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆದರೂ ಹೊಸಕೊಪ್ಪದ ಜನರು ತಮ್ಮ ಕಲೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟನೆಗಳು, ಯಕ್ಷಗಾನ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಖರ್ಚಿನಿಂದ ವೇಷಭೂಷಣಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಕಲೆಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಶ್ಲಾಘನೀಯ.
ಹೊಸಕೊಪ್ಪದ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಏಕತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಜಾತಿ, ವರ್ಗ, ಆರ್ಥಿಕ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಕಲೆಯನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಸಹಬಾಳ್ವೆ, ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಬಾಂಧವ್ಯ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದನ್ನೂ ಓದಿದ್ದೀರಾ? ಫ್ಲೋರೈಡ್ ನೀರಿನಿಂದ ಮುಕ್ತಿ: ಕೋಲಾರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನರಿಗೆ ಸಂಜೀವಿನಿಯಾದ ಯರಗೋಳ್ ಜಲಾಶಯ
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊಸಕೊಪ್ಪದಲ್ಲಿನ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕೇವಲ ಒಂದು ನೃತ್ಯ–ನಾಟಕವಲ್ಲ; ಅದು ಮಣ್ಣಿನ ವಾಸನೆ ಹೊತ್ತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ, ಜನಜೀವನದ ಕನ್ನಡಿಯಂತಿರುವ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲಾರೂಪ. ಬಂಗಾರಮ್ಮ ರಾಜು ನಾಯಕ ಅವರ ಕುಟುಂಬದಂತಹ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದ್ಧತೆಯ ಕುಟುಂಬಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಈ ಜನಪದ ಪರಂಪರೆ ಇಂದೂ ಕೂಡ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿ ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮೇಲಿದೆ. ಹೊಸಕೊಪ್ಪದ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಸದಾ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೈಭವವನ್ನು ದೇಶ–ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಿರಲಿ.
ಬರಹ : ಸಂತೋಷ ಪೂಜಾರಿ, ವಿಜಯಪುರ
